Pafnutiy Çebışov (1821 – 1894)

Pafnutiy Lvoviç Çebışov (Пафнутий Львович Чебышёв – Pafnutiy Lvoviç Çebışov) (16 Mayıs 1821 – 8 Aralık 1894) Rus matematikçidir. Ä°smi Çebışov, Tchebycheff, Tschebyscheff, Chebyshev olarak da çevrilir (Almanca, Fransızca  ve Ä°ngilizce çeviri yazılarda).

Kaluga eyaletinin Borovsk bölgesindeki Okatovo köyünde ailesinin dokuz çocuÄŸundan biri olarak dünyaya geldi. Babası varlıklı bir toprak sahibi olan Lev Pavlovich Chebyshev’ dir. Pafnuty Lvovich ilk eÄŸitimini evde annesi Agrafena Ä°vanovna Çebışova (okuma, yazma) ve kuzeni Avdotya Kvintillianovna Suharyova’ dan (Fransızca ve aritmetik) aldı. Müzik öğretmeni de Çebışov’un eÄŸitiminde önemli rol oynamıştır, “aklını kusursuzluk ve analiz üzerine yetiÅŸtirmiÅŸtir” ÅŸekilinde Çebışov’ in kendisi bu konuyu deÄŸerlendirmektedir.

Sebepleri hala tam bilinmemekle birlikte muhtemelen fiziksel bir engelin Çebışov’un ergenlik ve geliÅŸmesinde önemli bir etkisi oldu. ÇocukluÄŸundan itibaren topallıyor ve bir koltuk deÄŸneÄŸinin yardımı ile yürüyordu. Bu yüzden ailesi onun için bir memurluk kariyeri fikrinden vazgeçmiÅŸti. Rahatsızlığı onu pek çok çocuk oyununu oynamasından alıkoyuyordu bunun sonucu olarak kendini bütün hayatını belirleyecek bir tutkuya adadı; mekanizmaların yapısı. 1832 yılında ailesi yaşça en yetiÅŸkin olan çocuklarının (Pafnutiy ve Pavel, daha sonra avukat oldular) eÄŸitimlerine devam etmesi için Moskova’ya taşındı. Çebışov eÄŸitimine evde, kendisi için tutulan zamanın Moskova’daki en iyi öğretmenlerinden biri olan ve yazar Ivan Sergeevich Turgenev’i yetiÅŸtirmiÅŸ P.N. Pogorelskiy tarafından verilen fizik ve matematik dersleri ile devam etti. DiÄŸer konularla ilgili dönemin en meÅŸhur öğretmenlerinden de ders almıştı.

1837 yılında Çebışov, kayıt sınavlarını baÅŸarı ile geçerek Moskova Ãœniversitesi felsefe bölümünde matematik eÄŸitimine baÅŸladı. Öğretmenleri arasında N.D. Brashman, N.E. Zernov ve D.M. Perevoşçikov gibi isimler vardı. Hiç şüphe yok ki Brashman öğretmenleri içerisinde Çebışov üzerinde en büyük etkiyi yapan isimdir. Çebışov’u pratik mekanik konusunda eÄŸitmiÅŸ ve muhtemelen Fransız mühendis J.V. Poncelet’in çalışmalarını göstermiÅŸtir. 1841 yılında Çebışov, “denklemlerin köklerinin hesabı” isimli 1838 yılında tamamlanmış olan çalışmasıyla gümüş madalya kazandı. Bu çalışmada Chebyshev, Newton algoritmasına dayanan n. dereceden cebirsel denklemelerin çözümü için bir yaklaşıklık algoritması türetmiÅŸti. Aynı yıl çalışmalarını “en seçkin aday” olarak tamamladı.

1841 yılında Çebışov’un finansal durumunda önemli deÄŸiÅŸiklikler oldu, Rusya’da çıkan bir kıtlıktan dolayı ailesi ÅŸehri terketmek zorunda kaldı ve oÄŸullarına olan desteklerini sürdüremeyecek duruma geldiler. Yinede Çebışov matematik eÄŸitimine devam etmeye karar verdi ve yaklaşık 6 ay boyunca yüksek lisans sınavlarına hazırlandı. Ekim 1843′de bu sınavları geçti. 1846 yılında “Olasılık Teorisinin Temel Analizinin Denenmesi” isimli yüksek lisans tezini savundu. Biyografi yazarı Prudnikov, Çebışov’un olasılık teorisi üzerine yakın zamanda basılmış kitaplar ya da Rusya’daki sigorta endüstrisinin gelirleri hakkında bilgi sahibi olduktan sonra matematiÄŸin bu dalına yönlendirildiÄŸini düşünüyor.

St Petersburg Ãœniversitesine girmeden ve orada eÄŸitimci olma hakkını elde etmeden önce 1847 yılında “logaritmaların yardımı ile integrasyon hakkında” isimli tezini savundu. Bu sıralarda P. N. Fuss tarafından yeniden keÅŸfedilen Leonhard Euler’in bir takım çalışmaları, Chebyshev’i bu konularda çalışması için cesaretlendiren V. Ya. Bunyakovsky tarafından geliÅŸtiriliyordu. Böylece ilgi alanının temelleri oluÅŸturuldu. 1848 yılında doktora tezi için uygunluk teorisi üzerine yaptığı çalışmayı verdi ve 1849 yılında savunmasını yaptı. St Petersburg Ãœniversitesinde profesör seçildikten bir yıl sonra, 1860 yılında ordinaryus profesör oldu. AkademisyenliÄŸinin baÅŸlangıcından 25 yıl sonra onursal profesör olup 1882 yılında üniversiteden ayrıldı ve hayatını tamamen araÅŸtırmalarına adadı.

Ãœniversitedeki profesörlüğü yanında Çebışov 1852-1858 yılları arasında St Petersburg’un güney varoÅŸlarından Tsarskoe Selo (ÅŸu anda Pushkin) daki Alexander Lyceum’da pratik mekanik dersleri verdi.

Bilimsel baÅŸarıları 1856 yılında junior akademisyen (adjunkt) olarak seçilmesinin nedenlerindendir. 1856 yılında profesör olmasından sonra 1858′de Ä°mparatorluk Bilimler Akademisi’ nin bir üyesi oldu. Aynı yıl Moskova Ãœniversitesinin onursal üyesi oldu. Bunların yanında Çebışov’un daha pek çok onursal üyelikleri vardır; 1856 yılında milli eÄŸitim bakanlığı bilimsel komite üyesi oldu, 1859 yılında akademinin ordonat bölümünün üyeliÄŸine getirildi ve burada atış teorisi ile ilgili deneyler ve ordonat ile alakalı matematiksel sorularla ilgili komitenin başına geçti, 1860 yılında Paris Akademisi karşılıklı akademik üye olarak seçti ve 1874 yılında tam yabancı üye oldu. 1890 yılında kurulan St Petersburg Matematik topluluÄŸuna 1893 yılında onursal üye olarak seçildi.

Pafnutiy Lvoviç Çebışov 26 Kasım 1894 tarihinde St Petersburg’da öldü.

Çebışov daha çok olasılık ve istatistik alanındaki çalışmaları ile bilinir. Ortagonal polinomlarda da çalışmaları bulunmaktadır. Çebışov eÅŸitsizliÄŸinin ifade ettiÄŸi anlam; bir rastgele deÄŸiÅŸkenin σ standart sapması ile çıktısının olasılığı ortalamasından aσ kadar uzakta olmasından daha küçük deÄŸil ve 1/a²‘den daha büyük deÄŸildir. Çebışov eÅŸitsizliÄŸi büyük sayılar kuramını ve Bertrand-Çebışov teoremini (n’ den küçük asal sayıların sayısı p(n) = n / log(n) + o(n) ‘ dir ) (1845|1850) ispatlamak için kullanılır.

Çebışov Rus matematiÄŸinin kurucularından biri olarak kabul edilir. Öğrencileri Dmitry Grave, Aleksandr Korkin, Aleksandr Lyapunov ve Andrey Markov iyi tanınan ve üretken matematikçilerdi. Matematik soyaÄŸacı projesine (Mathematics Genealogy Project) göre, Çebışov’ un yaklaşık 4000 matematiksel torunu bulunmaktadır.